Phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Ê Đê gắn với xây dựng buôn làng bình yên, chấp hành pháp luật

Trong đời sống truyền thống của người Ê Đê, nhà dài không đơn thuần là nơi cư trú mà còn là không gian gắn kết các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Kiến trúc nhà dài gắn liền với chế độ mẫu hệ, phản ánh nếp sống, phong tục và cách tổ chức gia đình được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 2025, Bảo tàng Đắk Lắk ra mắt không gian trưng bày, trải nghiệm Nhà dài truyền thống Ê Đê và tái hiện Lễ lên nhà mới, góp phần giới thiệu, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào. Tại buôn Akô Dhông, phường Buôn Ma Thuột, những ngôi nhà dài cùng cảnh quan và nhiều sinh hoạt văn hóa truyền thống tiếp tục được cộng đồng gìn giữ, trở thành một điểm nhấn văn hóa, du lịch của địa phương.

Cùng với nhà dài, đồng bào Ê Đê còn lưu giữ nhiều phong tục, lễ nghi truyền thống như cúng bến nước, mừng lúa mới, cúng cơm mới, các nghi lễ vòng đời và lễ bỏ mả. Trong đó, lễ bỏ mả là một nghi lễ truyền thống quan trọng, thể hiện quan niệm của cộng đồng về sự chia tay người đã khuất, đồng thời là dịp để họ hàng, buôn làng cùng tưởng nhớ người mất, chia sẻ tình cảm và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Những nghi lễ ấy phản ánh đời sống tinh thần phong phú, mối quan hệ giữa con người với gia đình, cộng đồng và thiên nhiên.

Một nét đặc trưng khác trong đời sống truyền thống Ê Đê là chế độ mẫu hệ, trong đó người phụ nữ có vị trí quan trọng trong gia đình và dòng họ. Những giá trị tích cực như sự gắn kết gia đình, tinh thần cộng đồng, vai trò của người phụ nữ, trách nhiệm giữa các thế hệ và ý thức gìn giữ, trao truyền văn hóa cần tiếp tục được phát huy. Đồng thời, những tập quán không còn phù hợp với đời sống hiện nay cần từng bước được điều chỉnh, bảo đảm phù hợp với pháp luật và nếp sống văn minh.

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên cũng là một trong những giá trị văn hóa đặc sắc gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Ê Đê và các dân tộc Tây Nguyên. Tại Đắk Lắk, các nghệ nhân, già làng và những người am hiểu văn hóa vẫn đang góp sức trao truyền cồng chiêng, Khan - sử thi Ê Đê, dân ca, múa truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, chế tác nhạc cụ và văn hóa ẩm thực cho thế hệ trẻ.

Văn hóa cồng chiêng của đồng bào Ê Đê

Bởi vậy, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ gìn những hiện vật, kiến trúc hay phục dựng các nghi lễ truyền thống. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để những giá trị văn hóa tiếp tục được thực hành trong cộng đồng, được thế hệ trước trao truyền cho thế hệ sau và trở thành niềm tự hào, điểm tựa tinh thần của đồng bào trong đời sống hiện đại.

Để những giá trị văn hóa ấy tiếp tục được phát huy gắn với xây dựng đời sống bình yên, vai trò của già làng, trưởng buôn và người có uy tín trong cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với kinh nghiệm, uy tín và sự am hiểu phong tục, tập quán, họ là những người gần dân, hiểu dân, có tiếng nói trong vận động bà con giữ gìn đoàn kết, giải quyết mâu thuẫn, giáo dục con cháu và xây dựng đời sống văn hóa tại khu dân cư.

Trong phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, nhiều già làng, trưởng buôn, người có uy tín đã tích cực phối hợp với cấp ủy, chính quyền và lực lượng Công an tuyên truyền, vận động Nhân dân chấp hành chủ trương, chính sách, pháp luật; nâng cao cảnh giác, phòng ngừa tội phạm, giải quyết những vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở và tham gia giữ gìn an ninh, trật tự tại buôn làng.

Tại buôn Bưng, xã Ea Ly, ông Ksơr Y Tham (Ama Sương, sinh năm 1976), già làng, người có uy tín tại địa phương, là một trong những cá nhân tích cực tuyên truyền, vận động đồng bào dân tộc thiểu số chấp hành pháp luật, giữ gìn đoàn kết. Khi phát sinh mâu thuẫn, tranh chấp, ông chủ động phối hợp với chính quyền gặp gỡ, vận động, phân tích có lý, có tình để các bên hiểu, cùng tìm cách giải quyết phù hợp, góp phần hạn chế những vụ việc phức tạp và giữ gìn bình yên trong buôn.

Đồng chí Nguyễn Khỏe, Phó Giám đốc Công an tỉnh cùng cán bộ Phòng An ninh nội địa, Công an tỉnh Đắk Lắk thăm, tặng quà người có uy tín Ksơr Y Tham

Từ thực tế ở cơ sở cho thấy, việc phát huy vai trò của già làng, trưởng buôn, người có uy tín không chỉ hỗ trợ công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân mà còn tạo thêm một kênh quan trọng để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, phát hiện và giải quyết sớm những vấn đề nảy sinh trong cộng đồng. Khi lực lượng Công an, chính quyền cơ sở và người có uy tín thường xuyên trao đổi, phối hợp, các quy định pháp luật cũng được chuyển tải đến bà con bằng những cách thức gần gũi, phù hợp hơn với đặc điểm văn hóa của từng địa bàn.

Cùng với việc phát huy những giá trị văn hóa và sức mạnh cộng đồng, mỗi người dân cũng cần nâng cao cảnh giác trước những hoạt động lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo, đất đai hoặc những khó khăn trong đời sống để xuyên tạc, kích động, gây chia rẽ, ảnh hưởng đến an ninh, trật tự. Đặc biệt, cần cảnh giác trước những đối tượng, tổ chức có hoạt động chống phá, lợi dụng mạng xã hội và các vấn đề liên quan đến dân tộc, tôn giáo để tuyên truyền thông tin sai sự thật, lôi kéo, kích động, gây chia rẽ khối đại đoàn kết các dân tộc.

Trong môi trường số, những thông tin sai sự thật hoặc chưa được kiểm chứng có thể được chia sẻ, lan truyền rất nhanh. Vì vậy, khi tiếp nhận thông tin liên quan đến dân tộc, tôn giáo, đất đai hoặc những vấn đề nhạy cảm tại địa phương, người dân cần bình tĩnh kiểm chứng, không vội tin, không chia sẻ hoặc tiếp tay lan truyền những nội dung có dấu hiệu xuyên tạc, kích động, chia rẽ.

Khi gặp thông tin nghi vấn hoặc những vấn đề chưa rõ, bà con nên tìm hiểu từ các nguồn thông tin chính thống; trao đổi với già làng, trưởng buôn, người có uy tín, chính quyền địa phương hoặc lực lượng Công an để được hướng dẫn, cung cấp thông tin. Mỗi gia đình cũng cần quan tâm, nhắc nhở con em, nhất là thanh thiếu niên, nâng cao kỹ năng tiếp nhận, chọn lọc thông tin trên mạng xã hội, tránh bị tác động, lôi kéo bởi những nội dung sai lệch.

Đối với lực lượng Công an cơ sở, việc gần dân, sát dân, thường xuyên nắm tình hình, lắng nghe ý kiến của Nhân dân và phối hợp chặt chẽ với già làng, trưởng buôn, người có uy tín có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa các vấn đề phức tạp từ sớm, từ cơ sở. Công tác tuyên truyền cũng cần gắn với đặc điểm văn hóa, phong tục, tập quán của từng cộng đồng để các nội dung pháp luật đến với người dân một cách dễ hiểu, dễ tiếp nhận và phù hợp thực tế.

Từ việc bảo tồn văn hóa đến giữ gìn an ninh, trật tự có thể thấy đây là những nội dung có mối quan hệ chặt chẽ. Một cộng đồng biết trân trọng những giá trị văn hóa tốt đẹp, giữ gìn tình đoàn kết, tôn trọng lẫn nhau và giải quyết các vấn đề phát sinh trên cơ sở tình làng nghĩa xóm, đồng thời tuân thủ quy định của pháp luật sẽ tạo nền tảng vững chắc để xây dựng buôn làng bình yên.

Mỗi ngôi nhà dài được gìn giữ, mỗi tiếng chiêng được trao truyền, mỗi câu Khan tiếp tục được kể lại cho thế hệ trẻ đều góp phần bảo vệ cội nguồn văn hóa. Cùng với đó, mỗi việc làm nhằm giữ gìn đoàn kết, giải quyết mâu thuẫn đúng pháp luật, tích cực tố giác tội phạm, tham gia phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc và chủ động phòng ngừa những hành vi gây mất an ninh, trật tự cũng góp phần bảo vệ cuộc sống bình yên của chính cộng đồng.

Trong quá trình đó, gia đình, già làng, trưởng buôn, người có uy tín, các tổ chức đoàn thể, cấp ủy, chính quyền và lực lượng Công an cần tiếp tục phối hợp, vừa bảo tồn, phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Ê Đê, vừa vận động người dân loại bỏ những tập quán không còn phù hợp, xây dựng nếp sống văn minh và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật.

Phát huy bản sắc văn hóa truyền thống không chỉ là trách nhiệm gìn giữ những giá trị được các thế hệ đi trước trao truyền mà còn là nguồn lực để củng cố đoàn kết cộng đồng. Khi mỗi người dân cùng có ý thức giữ gìn văn hóa, chấp hành pháp luật, cảnh giác trước những thông tin kích động, chia rẽ và tích cực tham gia bảo vệ an ninh, trật tự, đó sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng những buôn làng Ê Đê đoàn kết, văn minh, an toàn, bình yên, góp phần vào sự phát triển bền vững của quê hương Đắk Lắk.