Ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong công tác giám định: Yêu cầu tất yếu trong xây dựng lực lượng Công an nhân dân hiện đại

Sự xuất hiện của ChatGPT cuối năm 2022 đã tạo ra một bước phát triển mới trong ứng dụng AI, thúc đẩy quá trình nghiên cứu, phát triển và đưa công nghệ này vào thực tiễn trên phạm vi toàn cầu. Thực tiễn cho thấy, làm chủ khoa học, công nghệ và chủ động ứng dụng AI đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng tạo nên năng lực cạnh tranh, đồng thời góp phần nâng cao năng lực quản trị, bảo đảm an ninh, an toàn trong không gian số.

Tại Việt Nam, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực quan trọng để phát triển đất nước. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã đề ra nhiều chủ trương, định hướng mang tính đột phá, tạo cơ sở chính trị quan trọng để thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ các công nghệ mới.

Đối với lực lượng Công an nhân dân, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và những phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi. Trong đó, công tác Kỹ thuật hình sự và giám định giữ vị trí đặc biệt quan trọng, trực tiếp cung cấp những căn cứ khoa học phục vụ điều tra, truy tố, xét xử. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI vào hoạt động giám định vì vậy không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả công tác chuyên môn mà còn là giải pháp quan trọng góp phần xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.

Kết luận giám định là nguồn chứng cứ khoa học có giá trị quan trọng trong quá trình giải quyết các vụ án, vụ việc. Từ dấu vết, vật chứng và mẫu vật thu thập được, thông qua các phương pháp chuyên môn, giám định viên có thể cung cấp những thông tin cần thiết để làm rõ các tình tiết của vụ án, góp phần xác định sự thật khách quan và bảo đảm việc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào công tác Giám định Kỹ thật hình sự

Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng về số lượng và tính chất phức tạp của các vụ án, khối lượng tài liệu, dữ liệu, vật chứng cần phân tích ngày càng lớn. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao về tính chính xác, khách quan và thời gian xử lý. Những phương thức truyền thống nếu được thực hiện đơn thuần bằng thủ công sẽ khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu trong một số lĩnh vực, nhất là khi phải xử lý khối lượng dữ liệu lớn, đa dạng và có tính liên kết cao.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số mở ra phương thức tiếp cận mới đối với công tác giám định. Việc số hóa hồ sơ, tài liệu; xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu chuyên ngành; ứng dụng các phần mềm phục vụ quản lý và phân tích kết quả giám định; tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin giữa các đơn vị giúp rút ngắn thời gian xử lý, giảm thủ tục hành chính, nâng cao khả năng tra cứu, đối chiếu và quản lý dữ liệu.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa và quản lý trên nền tảng số, giám định viên có thể nhanh chóng tiếp cận thông tin, đối sánh các mẫu vật, dấu vết và kết quả giám định có liên quan. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước ứng dụng các công nghệ phân tích thông minh, trong đó có AI, vào những công đoạn phù hợp của quá trình giám định.

AI có khả năng xử lý và phân tích lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn, từ đó hỗ trợ giám định viên trong nhiều lĩnh vực như nhận dạng hình ảnh, phân tích âm thanh, video, chữ viết, dữ liệu điện tử, dấu vết sinh học và ADN. Những thuật toán phù hợp có thể giúp phát hiện các đặc điểm, mối liên hệ hoặc dấu hiệu bất thường mà việc xử lý thủ công có thể mất nhiều thời gian mới nhận ra.

Đối với giám định kỹ thuật số, đây là lĩnh vực có nhiều tiềm năng ứng dụng AI. Trong các vụ án hiện nay, dữ liệu điện tử thu giữ từ máy tính, điện thoại, thiết bị lưu trữ và các hệ thống khác có thể có dung lượng rất lớn. Việc rà soát toàn bộ dữ liệu bằng phương pháp thủ công đòi hỏi nhiều thời gian và nhân lực. AI có thể hỗ trợ tự động phân loại, tìm kiếm, sàng lọc thông tin, nhận diện từ khóa, phát hiện mối liên hệ giữa các dữ liệu và xác định những nội dung cần được giám định viên tập trung phân tích.

Trong xử lý hình ảnh, âm thanh và video, AI cũng có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng dữ liệu, nhận diện đối tượng, phương tiện, khuôn mặt hoặc biển số trong những điều kiện nhất định; đồng thời hỗ trợ phát hiện các dấu hiệu chỉnh sửa, thay đổi bất thường trong dữ liệu. Đối với âm thanh, các công cụ xử lý thông minh có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng bản ghi, phân tách tín hiệu và phục vụ quá trình phân tích chuyên môn.

Ứng dụng công nghệ đã tạo bước chuyển rõ nét trong hoạt động giám định kỹ thuật hình sự.

Trong lĩnh vực dữ liệu sinh học và ADN, việc xây dựng, chuẩn hóa và khai thác các cơ sở dữ liệu lớn tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đối sánh, truy nguyên, nhận dạng. Khi được kết hợp với các công cụ phân tích hiện đại, dữ liệu có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng hỗ trợ công tác điều tra và làm rõ các vụ án, vụ việc.

Tuy nhiên, cần xác định rõ rằng AI không thay thế giám định viên. Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn, phát hiện thông tin hiệu quả hơn và giảm áp lực đối với cán bộ trong những công đoạn phù hợp. Việc đánh giá giá trị của dấu vết, lựa chọn phương pháp giám định, kiểm chứng kết quả và đưa ra kết luận vẫn phải được thực hiện bởi người có chuyên môn, tuân thủ quy trình nghiệp vụ và các quy định của pháp luật.

Đây cũng là yêu cầu đặc biệt quan trọng bởi hoạt động giám định liên quan trực tiếp đến quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Mọi kết quả ứng dụng công nghệ đều phải bảo đảm tính chính xác, khách quan, có khả năng kiểm chứng và phù hợp với quy định pháp luật. Không thể vì mục tiêu rút ngắn thời gian mà bỏ qua các bước kiểm tra, đánh giá cần thiết hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả do hệ thống AI đưa ra.

Bên cạnh những cơ hội, quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI trong công tác giám định cũng đặt ra nhiều thách thức. Trước hết là yêu cầu về hạ tầng công nghệ, hệ thống phần mềm chuyên dụng và nguồn dữ liệu đủ lớn, chính xác, được chuẩn hóa và bảo đảm an toàn, bảo mật. Việc xây dựng các phòng giám định số, đầu tư thiết bị hiện đại và tiếp nhận, làm chủ các công nghệ mới đòi hỏi nguồn lực phù hợp.

Cùng với đó là yêu cầu về nguồn nhân lực. Đội ngũ giám định viên trong thời gian tới không chỉ cần có kiến thức chuyên môn sâu về lĩnh vực giám định mà còn phải từng bước nâng cao năng lực công nghệ, khả năng khai thác dữ liệu và sử dụng các công cụ phân tích hiện đại. Vì vậy, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực có khả năng kết hợp giữa kiến thức nghiệp vụ và công nghệ là một trong những nhiệm vụ cần được quan tâm.

Việc ứng dụng công nghệ cũng phải gắn chặt với yêu cầu bảo vệ dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin và bí mật nghiệp vụ. Đặc thù của công tác giám định liên quan đến nhiều loại dữ liệu nhạy cảm, vật chứng và thông tin phục vụ điều tra, do đó mọi hệ thống, phần mềm và quy trình khai thác dữ liệu đều phải được xây dựng, vận hành theo những yêu cầu nghiêm ngặt về an ninh, an toàn.

Để công nghệ thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng công tác giám định, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện cơ sở dữ liệu, đầu tư hạ tầng và trang thiết bị, chuẩn hóa quy trình, nghiên cứu các giải pháp công nghệ phù hợp đến đào tạo đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn và khả năng làm chủ công nghệ. Đồng thời, cần tăng cường nghiên cứu, hợp tác và từng bước phát triển các giải pháp công nghệ phù hợp với đặc thù công tác Kỹ thuật hình sự trong Công an nhân dân.

Trong tiến trình xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, chuyển đổi số và AI không còn là câu chuyện của tương lai mà đang trở thành yêu cầu đặt ra từ thực tiễn công tác. Đối với lĩnh vực giám định, việc chủ động tiếp cận, ứng dụng và làm chủ công nghệ sẽ góp phần nâng cao chất lượng, tốc độ và độ chính xác của hoạt động chuyên môn, đồng thời tạo thêm những căn cứ khoa học phục vụ hiệu quả công tác điều tra, xử lý tội phạm.

Ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo một cách khoa học, thận trọng và có kiểm soát sẽ tạo nền tảng quan trọng để xây dựng nền Kỹ thuật hình sự hiện đại, góp phần nâng cao năng lực đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo đảm an ninh, trật tự và phục vụ cuộc sống bình yên của Nhân dân.