Luật Giám định tư pháp và những điểm mới cần lưu ý

Tuy nhiên, sau một thời gian áp dụng, luật đã bộc lộ một số hạn chế như: quy định còn chung chung, thiếu rõ ràng, gây khó khăn khi áp dụng vào các vụ việc phức tạp, nhất là trong lĩnh vực kinh tế và công nghệ; đội ngũ giám định viên còn thiếu, đặc biệt ở các lĩnh vực mới như dữ liệu điện tử, môi trường; quy trình giám định còn kéo dài, thủ tục chưa linh hoạt, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án; sự phối hợp giữa các cơ quan chưa chặt chẽ, trách nhiệm chưa được phân định rõ; đồng thời chế độ chi phí, đãi ngộ chưa phù hợp, gây khó khăn trong việc thu hút chuyên gia.

Trước yêu cầu thực tiễn đó, ngày 05/12/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Giám định tư pháp số 105/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/5/2026, với nhiều điểm mới đáng chú ý:

1. Bổ sung và sửa đổi các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 9)
Luật đã bổ sung một số hành vi bị nghiêm cấm như: từ chối tiếp nhận, thực hiện giám định không có lý do chính đáng; từ chối kết luận giám định không do trở ngại khách quan; nhận tiền hoặc lợi ích để làm sai lệch kết quả giám định; lợi dụng việc trưng cầu giám định để gây khó khăn cho hoạt động tố tụng; lạm dụng giám định để thay thế công tác điều tra; đe dọa người giám định nhằm làm sai lệch kết luận.
Đồng thời, luật sửa đổi, làm rõ hơn một số hành vi như: cố ý kéo dài thời gian giám định và thời gian ban hành kết luận; tiết lộ thông tin trong quá trình giám định gây ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng; lợi dụng danh nghĩa giám định để trục lợi. Những sửa đổi này nhằm tăng cường kiểm soát, bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong hoạt động giám định.

2. Bổ sung quy định về người không được công nhận giám định viên tư pháp theo vụ việc (Khoản 5 Điều 11)
Luật quy định cụ thể hơn về tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm, qua đó loại trừ các trường hợp không đủ điều kiện, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ giám định viên.

3. Bổ sung thẩm quyền bổ nhiệm giám định viên tư pháp
Từ ngày 01/5/2026, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao được bổ sung thẩm quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm giám định viên tư pháp đối với người thuộc quyền quản lý. Quy định này góp phần kiện toàn tổ chức giám định tư pháp trong ngành kiểm sát.

4. Tổ chức lại hệ thống các tổ chức giám định tư pháp công lập (Điều 17)
Hệ thống tổ chức giám định được sắp xếp lại theo từng lĩnh vực:

Pháp y: thuộc Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Sở Y tế các tỉnh, thành phố.

Pháp y tâm thần: thuộc Bộ Y tế.

Kỹ thuật hình sự: thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Công an cấp tỉnh.

Trong đó, đơn vị thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hiện giám định chuyên ngành âm thanh, kỹ thuật số, điện tử; Công an cấp tỉnh thực hiện giám định pháp y tử thi và pháp y thương tích.

5. Mở rộng lĩnh vực hoạt động của Văn phòng giám định tư pháp (Điều 12)
Luật cho phép thành lập Văn phòng giám định tư pháp trong nhiều lĩnh vực hơn như: kỹ thuật hình sự, pháp y (ADN), văn hóa (cổ vật, bản quyền), tài chính, ngân hàng, xây dựng, tài nguyên… Tuy nhiên, một số chuyên ngành như ADN, tài liệu, kỹ thuật số, điện tử, dấu vết đường vân trong tố tụng hình sự vẫn bị hạn chế, trừ trường hợp đặc biệt.

6. Rút ngắn thời hạn giám định tư pháp (Điều 30)
Luật quy định giảm thời hạn giám định nhằm nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc:

- Thời hạn thông thường tối đa 02 tháng (trước đây 03 tháng).

- Trường hợp phức tạp: tối đa 03 tháng (trước đây 04 tháng).

- Vụ việc đặc biệt phức tạp: tối đa 04 tháng (quy định mới).

- Đồng thời, quy định rõ về việc bổ sung tài liệu (trong 24 giờ phải đề nghị, 05 ngày phải bổ sung) và thủ tục gia hạn.

7. Bổ sung quy định về dữ liệu điện tử trong giám định (Điều 34)
Quá trình giám định phải được ghi nhận bằng văn bản hoặc dữ liệu điện tử, bao gồm đầy đủ thông tin về đối tượng, thời gian, địa điểm, phương pháp, tiến độ và kết quả, nhằm tăng tính minh bạch và khả năng kiểm tra.

8. Bổ sung trường hợp đình chỉ giám định (Điều 36)
Khi không còn cần thiết sử dụng kết luận giám định, người yêu cầu có quyền đình chỉ bằng văn bản; người giám định chấm dứt thực hiện và ghi nhận lại.

9. Bổ sung trường hợp từ chối thực hiện giám định (Điều 38)
Luật quy định rõ các trường hợp từ chối như: đã giám định cùng nội dung trước đó; có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; không bảo đảm tính khách quan; hoặc các trường hợp khác theo quy định.

10. Chính sách hỗ trợ, đãi ngộ đối với giám định viên (Điều 41)
Luật bổ sung cơ chế hỗ trợ đặc thù đối với lĩnh vực nguy hiểm, độc hại; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế thuê khoán để thu hút chuyên gia giỏi ngoài khu vực nhà nước, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động giám định.

Giám định tư pháp không chỉ phục vụ các vụ án hình sự mà còn được áp dụng rộng rãi trong các lĩnh vực như dân sự, bảo hiểm, tai nạn giao thông, y tế… Việc ban hành Luật Giám định tư pháp năm 2025 với nhiều điểm mới đã góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu quả hoạt động giám định, bảo đảm tính công bằng, minh bạch trong xã hội. Do đó, việc tìm hiểu và nắm vững các quy định của luật là cần thiết, giúp mỗi cá nhân chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình./.