Ảnh minh họa (nguồn Internet)

Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự được Quốc hội thông qua năm 2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2018. Sau 07 năm triển khai, tổ chức và hoạt động của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra đã từng bước ổn định, góp phần quan trọng trong bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Tuy nhiên, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và lực lượng Công an nhân dân đã có nhiều thay đổi lớn. Công an địa phương được tổ chức theo mô hình 02 cấp, gồm Công an cấp tỉnh và Công an cấp xã, không tổ chức Công an cấp huyện; tổ chức của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư và một số lực lượng khác cũng được sắp xếp, kiện toàn. Trong khi đó, một số quy định của Luật hiện hành chưa theo kịp mô hình mới, còn chưa đồng bộ với Bộ luật Tố tụng hình sự và phát sinh khó khăn khi xác định thẩm quyền, tổ chức điều tra trên thực tế.

Vì vậy, việc sửa đổi toàn diện Luật là yêu cầu khách quan, nhằm thể chế hóa chủ trương xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đáp ứng yêu cầu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Nhân dân.

Tinh gọn đầu mối, phân công thẩm quyền rõ ràng

Theo hồ sơ dự án Luật, dự thảo gồm 08 chương, 53 điều, giảm 20 điều so với Luật hiện hành; trong đó đề xuất bỏ 01 chương, 13 điều; gộp 06 điều thành 02 điều; bổ sung 02 điều và sửa đổi, bổ sung 42 điều. Phạm vi điều chỉnh bao quát từ nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự, tổ chức và thẩm quyền của các cơ quan, chức danh điều tra đến quan hệ phối hợp, kiểm soát và điều kiện bảo đảm cho hoạt động điều tra.

Một điểm nổi bật là việc tổ chức Cơ quan điều tra của Công an nhân dân theo mô hình 02 cấp, gồm Cơ quan điều tra Bộ Công an và Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh, không tổ chức Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện. Nhiệm vụ điều tra trước đây thuộc cấp huyện được chuyển giao, bố trí lại phù hợp; đồng thời tăng cường cơ chế chỉ đạo, kiểm tra của Cơ quan điều tra cấp trên đối với các lực lượng được giao tiến hành một số hoạt động điều tra và Công an cấp xã.

Dự thảo đề xuất quy định rõ nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra theo tội danh, địa bàn và tính chất vụ việc. Trường hợp tội phạm được thực hiện tại nhiều địa bàn hoặc trên không gian mạng, Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm và đang thụ lý có thể tiến hành giải quyết, điều tra toàn bộ vụ việc, vụ án. Quy định này góp phần hạn chế tranh chấp, đùn đẩy thẩm quyền, bảo đảm xử lý nhanh chóng đối với tội phạm liên tỉnh, xuyên địa bàn và tội phạm công nghệ cao.

Hệ thống Cơ quan điều tra cũng được đề xuất sắp xếp theo hướng gồm Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân. Thẩm quyền điều tra một số tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp được bố trí lại tương ứng; Viện kiểm sát tiếp tục thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Phát huy vai trò Công an cấp xã, đưa hoạt động điều tra bám sát cơ sở

Trong mô hình tổ chức mới, Công an xã, phường, đặc khu tiếp tục là lực lượng trực tiếp, gần dân, sát dân, thường xuyên tiếp nhận thông tin ban đầu về tội phạm. Dự thảo quy định Công an cấp xã có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm; lập biên bản, kiểm tra, xác minh sơ bộ và chuyển ngay nguồn tin cùng tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Khi phát hiện, bắt giữ hoặc tiếp nhận người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, Công an cấp xã có trách nhiệm thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản tài liệu, đồ vật liên quan; lập biên bản bắt người, lấy lời khai ban đầu, bảo vệ hiện trường và báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền. Quy định này bảo đảm mọi thông tin, dấu vết ban đầu được tiếp nhận và xử lý kịp thời ngay từ cơ sở.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung nhiệm vụ, quyền hạn của Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh ủy quyền, phân công, các Điều tra viên này có thể tổ chức giải quyết nguồn tin, khởi tố, điều tra vụ án và thực hiện các hoạt động tố tụng theo phạm vi được giao. Đây là bước cụ thể hóa chủ trương “tỉnh toàn diện; xã vững mạnh, bám cơ sở”, đồng thời bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất và trách nhiệm kiểm tra của Cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người

Dự thảo tiếp tục khẳng định nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; phân công, phân cấp rành mạch, chuyên sâu, tránh chồng chéo và được kiểm soát chặt chẽ. Mỗi cơ quan, người có thẩm quyền điều tra phải chịu trách nhiệm trước cấp trên và trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình.

Các hành vi bị nghiêm cấm được quy định cụ thể, như làm sai lệch hồ sơ vụ án, hồ sơ giải quyết nguồn tin về tội phạm; truy cứu trách nhiệm hình sự người không có hành vi phạm tội; bỏ lọt người phạm tội; bức cung, dùng nhục hình, tra tấn; cản trở quyền bào chữa, trợ giúp pháp lý, khiếu nại, tố cáo và quyền được bồi thường, phục hồi danh dự.

Cơ chế bảo vệ trong hoạt động điều tra cũng được mở rộng. Cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có trách nhiệm áp dụng biện pháp cần thiết để bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, bị hại và người thân thích của họ. Đây là điều kiện quan trọng để người dân yên tâm cung cấp thông tin, hợp tác với cơ quan chức năng, góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện và xử lý tội phạm.

Dự thảo đồng thời quy định rõ những việc Điều tra viên không được làm, tăng cường giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đại biểu dân cử và kiểm sát của Viện kiểm sát đối với hoạt động điều tra. Qua đó, bảo đảm quyền lực điều tra được thực hiện đúng pháp luật, khách quan, công khai trách nhiệm và vì lợi ích của Nhân dân.

Hiện đại hóa hoạt động điều tra, nâng cao hiệu quả phối hợp

Bên cạnh việc sắp xếp tổ chức, dự thảo chú trọng hoàn thiện quan hệ phối hợp giữa Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, lực lượng trinh sát và các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc phân định rõ nhiệm vụ điều tra ban đầu, chuyển giao hồ sơ và thẩm quyền điều tra toàn diện giúp sử dụng đúng chức năng, năng lực của từng lực lượng, hạn chế kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

Dự thảo bổ sung yêu cầu ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; bảo đảm cơ sở vật chất, phương tiện, thông tin liên lạc, kỹ thuật nghiệp vụ và điều kiện làm việc cho hoạt động điều tra, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo, địa bàn trọng yếu, phức tạp về an ninh, trật tự. Đây là nền tảng để nâng cao năng lực phát hiện, thu thập, quản lý, phân tích chứng cứ và phối hợp xử lý tội phạm trong môi trường số.

Hoạt động điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh

Chủ động tìm hiểu, tham gia góp ý có trách nhiệm

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tác động trực tiếp đến tổ chức và hoạt động của nhiều cơ quan, lực lượng; đồng thời liên quan chặt chẽ đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong quá trình giải quyết nguồn tin, khởi tố và điều tra vụ án hình sự của lực lượng chức năng. Việc lấy ý kiến rộng rãi là cơ sở để tiếp tục đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ, khả thi và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực.

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đang được lấy ý kiến, chưa phải là quy định pháp luật có hiệu lực thi hành. Vì vậy, cán bộ, đảng viên và Nhân dân cần tiếp cận thông tin từ các nguồn chính thống, nghiên cứu kỹ nội dung dự thảo và tham gia góp ý khách quan, có căn cứ; tập trung vào tổ chức bộ máy, phân định thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể, cơ chế phối hợp, kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và các điều kiện tổ chức thực hiện. Đồng thời, cần thận trọng khi tiếp nhận, chia sẻ thông tin, không lan truyền những nội dung sai lệch, xuyên tạc về dự thảo và hoạt động điều tra hình sự.

Việc hoàn thiện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sẽ góp phần xây dựng hệ thống cơ quan điều tra tinh, gọn, mạnh, chuyên nghiệp, hiện đại; nâng cao chất lượng giải quyết nguồn tin và điều tra vụ án; phục vụ hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ công lý, bảo vệ cuộc sống bình yên của Nhân dân./.