Đột phá cải cách hành chính từ Luật Lý lịch tư pháp sửa đổi: Bước chuyển dịch chiến lược sang mô hình số hóa tập trung do Bộ Công an quản lý

Việc sửa đổi Luật Lý lịch tư pháp xuất phát từ yêu cầu khách quan của thực tiễn và quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; xây dựng Chính phủ số, xã hội số và đẩy mạnh giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường điện tử. Các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị cùng chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới phương thức quản lý nhà nước, lấy người dân làm trung tâm phục vụ.

Sau hơn 15 năm thi hành, Luật Lý lịch tư pháp năm 2009 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, một số quy định đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Việc quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp theo mô hình phân tán giữa Trung ương và địa phương chưa thực sự đáp ứng yêu cầu khai thác, chia sẻ dữ liệu trên môi trường số; quá trình cập nhật thông tin còn qua nhiều khâu trung gian, ảnh hưởng đến thời gian giải quyết thủ tục hành chính. Bên cạnh đó, một số quy định chưa được cập nhật đồng bộ với Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật mới trong lĩnh vực hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự.

Một trong những vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm là tình trạng lạm dụng Phiếu lý lịch tư pháp số 2 trong nhiều giao dịch dân sự, tuyển dụng lao động hoặc giải quyết các thủ tục hành chính không thực sự cần thiết. Điều này phần nào ảnh hưởng đến quyền bí mật đời tư và quyền tái hòa nhập cộng đồng của những người đã được xóa án tích. Thực tiễn đó đòi hỏi phải có những điều chỉnh phù hợp nhằm bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Xuất phát từ yêu cầu nêu trên, Luật số 107/2025/QH15 đã tạo ra bước đột phá quan trọng trong phương thức quản lý và khai thác thông tin lý lịch tư pháp. Điểm nổi bật nhất là việc chuyển giao nhiệm vụ quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp và thực hiện dịch vụ công cấp Phiếu lý lịch tư pháp từ Bộ Tư pháp sang Bộ Công an. Theo đó, Cục Hồ sơ nghiệp vụ Bộ Công an và Phòng Hồ sơ nghiệp vụ Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương sẽ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này.

Song song với việc chuyển giao chức năng quản lý, Luật cũng xác lập mô hình cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp tập trung thống nhất tại Bộ Công an, kết nối đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu liên quan. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”, phục vụ hiệu quả công tác quản lý nhà nước cũng như việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho người dân.

Bên cạnh đó, Luật sửa đổi nhiều quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất với các văn bản pháp luật hiện hành, đồng thời siết chặt việc sử dụng thông tin lý lịch tư pháp. Đáng chú ý, Luật nghiêm cấm các cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu người dân cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 2 trái quy định của pháp luật. Đối với Phiếu lý lịch tư pháp số 1, việc yêu cầu cung cấp cũng được giới hạn trong những trường hợp thật sự cần thiết, góp phần bảo vệ quyền riêng tư và quyền tái hòa nhập cộng đồng của công dân.

Những đổi mới này sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người dân kể từ ngày 01/7/2026 khi Luật chính thức có hiệu lực thi hành. Các thủ tục liên quan đến lý lịch tư pháp sẽ được thực hiện theo hướng số hóa, thuận tiện và minh bạch hơn. Người dân có thể thực hiện dịch vụ công trực tuyến trên môi trường điện tử mà không phụ thuộc vào địa giới hành chính, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm đáng kể các thủ tục giấy tờ.

Đặc biệt, trong thời gian tới, khi hệ thống dữ liệu được hoàn thiện và kết nối đồng bộ, thông tin lý lịch tư pháp sẽ được tích hợp trên ứng dụng định danh điện tử quốc gia VNeID. Đây là tiền đề để người dân có thể sử dụng thông tin đã được xác thực phục vụ giải quyết thủ tục hành chính mà không cần phải xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp như trước đây.

Hiện nay, lực lượng Công an nhân dân đã và đang chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết về nhân lực, hạ tầng kỹ thuật và cơ sở dữ liệu để bảo đảm việc tiếp nhận, triển khai thực hiện Luật từ ngày 01/7/2026 được thông suốt, hiệu quả. Việc chuyển giao nhiệm vụ được thực hiện trên cơ sở tận dụng tối đa nguồn lực hiện có, không làm phát sinh tổ chức bộ máy mới hoặc tăng biên chế hưởng lương từ ngân sách nhà nước.

Có thể khẳng định rằng, Luật số 107/2025/QH15 là một bước tiến quan trọng trong tiến trình cải cách hành chính và chuyển đổi số quốc gia. Những đổi mới mang tính đột phá của Luật không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, hướng tới nền hành chính hiện đại, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm phục vụ./.