Luật tư pháp người chưa thành niên - quy định pháp luật mới góp phần phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em

Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XV, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 30/11/2024 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026. Đây là đạo luật mới, thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Nhà nước đối với người chưa thành niên phạm tội, đồng thời thể hiện rõ tính nhân đạo, nhân văn trong chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta. Luật góp phần cụ thể hóa chủ trương xây dựng hệ thống tư pháp thân thiện, bảo vệ trẻ em, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và các cam kết của Việt Nam với Liên Hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên.

Luật Tư pháp người chưa thành niên gồm 10 chương, 179 điều với nhiều nội dung mới quan trọng. Trong đó, mục tiêu xuyên suốt của Luật là bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên, tức người dưới 18 tuổi (trong đó trẻ em là người dưới 16 tuổi). Thay vì tập trung vào các biện pháp trừng phạt, Luật ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý mang tính giáo dục, hỗ trợ và phục hồi, giúp người chưa thành niên nhận thức được sai lầm, sửa chữa hành vi vi phạm và trở thành công dân có ích cho xã hội.

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật là quy định các biện pháp xử lý chuyển hướng. Theo đó, trong nhiều trường hợp người chưa thành niên phạm tội có thể được áp dụng các biện pháp như khiển trách, xin lỗi người bị hại, bồi thường thiệt hại, giáo dục tại cộng đồng, quản lý tại gia đình, hạn chế khung giờ đi lại, cấm tiếp xúc với những người có nguy cơ thúc đẩy hành vi phạm tội, tham gia chương trình học tập, học nghề, tư vấn tâm lý hoặc thực hiện các công việc phục vụ cộng đồng. Chỉ trong trường hợp thật sự cần thiết và nghiêm trọng mới áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Luật cũng quy định rõ yêu cầu về thủ tục tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên. Các thủ tục phải được thực hiện theo hướng đơn giản, phù hợp với tâm lý, độ tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người chưa thành niên. Trong quá trình giải quyết vụ việc, người chưa thành niên luôn được bảo đảm có người đại diện tham gia. Đồng thời, các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên phải được giải quyết nhanh chóng, kịp thời và ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng ngay từ các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử.

Một nguyên tắc quan trọng khác được Luật nhấn mạnh là việc bảo vệ bí mật cá nhân của người chưa thành niên. Thông tin liên quan đến nhân thân, hành vi vi phạm của người chưa thành niên phải được bảo mật trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, từ tiếp nhận nguồn tin, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng. Việc công khai thông tin chỉ được thực hiện trong những trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, Luật cũng quy định người chưa thành niên bị buộc tội phải có người bào chữa và được trợ giúp pháp lý miễn phí. Trong trường hợp cần thiết, người chưa thành niên còn được hỗ trợ phiên dịch để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình tham gia tố tụng.

Để hạn chế tác động tiêu cực đến sự phát triển của người chưa thành niên, Luật quy định chỉ áp dụng các biện pháp ngăn chặn như tạm giữ, tạm giam trong trường hợp thật sự cần thiết. Thời hạn tạm giữ, tạm giam và điều tra đối với các vụ án có người chưa thành niên cũng được rút ngắn so với quy định chung của Bộ luật Tố tụng hình sự. Điều này nhằm bảo đảm việc xử lý vụ việc nhanh chóng, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực đối với tâm lý và quá trình phát triển của người chưa thành niên.

Một điểm đáng chú ý khác là trong các vụ án hình sự có cả người chưa thành niên và người thành niên cùng tham gia phạm tội, cơ quan điều tra phải tách vụ án để giải quyết riêng đối với người chưa thành niên. Quy định này nhằm bảo đảm áp dụng các thủ tục tố tụng thân thiện và xem xét các biện pháp xử lý phù hợp với đặc điểm của người chưa thành niên.

Luật cũng quy định các khu giam giữ và cải tạo dành riêng cho người chưa thành niên phạm tội. Người chưa thành niên chấp hành án phạt tù được bố trí giam giữ trong các cơ sở riêng biệt hoặc khu vực riêng, đồng thời được bảo đảm các điều kiện về chăm sóc y tế, học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề và các hoạt động văn hóa, thể thao, giải trí nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng.

Trong thực tiễn tại tỉnh Đắk Lắk, thời gian qua các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp nhằm phòng ngừa, giáo dục và hỗ trợ người chưa thành niên có nguy cơ vi phạm pháp luật. Lực lượng Công an, cùng với chính quyền địa phương, nhà trường và các tổ chức đoàn thể đã tăng cường tuyên truyền pháp luật, quản lý, giáo dục thanh thiếu niên tại cộng đồng, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật ngay từ sớm, từ xa. Việc ban hành và triển khai Luật Tư pháp người chưa thành niên sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan chức năng trên địa bàn tỉnh thực hiện hiệu quả hơn công tác phòng ngừa, xử lý và giáo dục người chưa thành niên vi phạm pháp luật.

Luật Tư pháp người chưa thành niên đánh dấu bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp của Việt Nam, chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu mang tính trừng phạt sang chú trọng giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng. Việc triển khai thực hiện Luật trong thời gian tới sẽ góp phần bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, đồng thời huy động sự tham gia của gia đình, nhà trường và toàn xã hội trong công tác giáo dục, hỗ trợ và giúp đỡ người chưa thành niên phát triển lành mạnh.

Qua đó, góp phần xây dựng môi trường xã hội an toàn, lành mạnh cho trẻ em và thanh thiếu niên, đồng thời thể hiện rõ trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ – những chủ nhân tương lai của đất nước./.