Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ - nền tảng tăng cường đoàn kết thống nhất và sức mạnh của Đảng

1. Tập trung dân chủ – nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Đảng

Tập trung dân chủ là sự kết hợp thống nhất giữa dân chủ và tập trung, qua đó tập hợp sức mạnh, thống nhất ý chí và hành động của Đảng. Đây là điều kiện cần thiết cho sự tồn tại, hoạt động và phát triển của Đảng, đồng thời là nguyên tắc cơ bản của học thuyết Mác – Lênin về xây dựng Đảng Cộng sản.

V.I. Lênin là người đề xuất và phát triển nguyên tắc tập trung dân chủ trong xây dựng Đảng. Khi vận dụng vào Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức của Đảng. Theo Người, dân chủ và tập trung là hai mặt có quan hệ gắn bó, thống nhất với nhau: dân chủ là để đảng viên được tự do bày tỏ chính kiến, tham gia thảo luận; tập trung là sau khi thảo luận phải đi đến thống nhất về tư tưởng, tổ chức và hành động. Khi đã có nghị quyết, thiểu số phải phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ chức và mọi đảng viên phải chấp hành nghị quyết của Đảng.

Đảng ta luôn xác định tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng. Việc thực hiện đúng nguyên tắc này góp phần bảo đảm sự thống nhất về tư tưởng, ý chí và hành động, tạo cơ sở để giải quyết đúng đắn các vấn đề trong nội bộ Đảng và tăng cường năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức đảng.

2. Giá trị thực tiễn của nguyên tắc tập trung dân chủ

Thực tiễn xây dựng, chiến đấu và phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam cho thấy, nơi nào cấp ủy, người chỉ huy, cán bộ và đảng viên nhận thức đầy đủ, thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ thì ở đó dân chủ được phát huy, tập trung được củng cố, đoàn kết nội bộ được tăng cường và sức mạnh của tổ chức đảng được khẳng định.

Ngược lại, nếu nguyên tắc tập trung dân chủ không được tôn trọng hoặc bị thực hiện lệch lạc, nguy cơ mất đoàn kết, chia rẽ, bè phái, độc đoán, chuyên quyền và lợi dụng danh nghĩa tập thể để phục vụ động cơ cá nhân có thể phát sinh. Vì vậy, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ phải gắn với xây dựng tổ chức đảng thực sự trong sạch, vững mạnh; phát huy tự phê bình và phê bình; đề cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên; đồng thời giữ nghiêm kỷ luật của Đảng.

Tự phê bình và phê bình phải được tiến hành với tinh thần xây dựng, nhằm giúp nhau sửa chữa khuyết điểm, phát huy ưu điểm, tiến bộ và củng cố đoàn kết, thống nhất nội bộ. Đảng không chấp nhận tình trạng nói một chiều, nói ngoài tổ chức hoặc lợi dụng dân chủ để làm suy giảm kỷ luật, kỷ cương của Đảng.

3. Sáu nội dung cơ bản bảo đảm nguyên tắc tập trung dân chủ

Theo nội dung được nêu trong tài liệu, Điều lệ Đảng xác định Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ và cụ thể hóa thành sáu nội dung cơ bản:

Một là, cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng do bầu cử lập ra, thực hiện tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách.

Hai là, cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc; ở mỗi cấp là đại hội đại biểu hoặc đại hội đảng viên. Giữa hai kỳ đại hội, cơ quan lãnh đạo là Ban Chấp hành Trung ương và ở mỗi cấp là ban chấp hành đảng bộ, chi bộ.

Ba là, cấp ủy các cấp báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạt động của mình trước đại hội cùng cấp, trước cấp ủy cấp trên và cấp dưới; định kỳ thông báo tình hình hoạt động đến các tổ chức đảng trực thuộc, thực hiện tự phê bình và phê bình.

Bốn là, tổ chức đảng và đảng viên phải chấp hành nghị quyết của Đảng; thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ chức và các tổ chức trong toàn Đảng phục tùng Đại hội đại biểu toàn quốc và Ban Chấp hành Trung ương.

Năm là, nghị quyết của cơ quan lãnh đạo của Đảng chỉ có giá trị thi hành khi có hơn một nửa số thành viên tán thành; trước khi biểu quyết, mỗi thành viên được phát biểu ý kiến. Đảng viên thuộc thiểu số được quyền bảo lưu và báo cáo ý kiến lên cấp có thẩm quyền, đồng thời vẫn phải chấp hành nghiêm nghị quyết của Đảng.

Sáu là, tổ chức đảng quyết định các vấn đề thuộc phạm vi quyền hạn của mình nhưng không được trái nguyên tắc, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và nghị quyết của cấp trên.

4. Điều kiện để thực hiện đúng và hiệu quả nguyên tắc tập trung dân chủ

Tập trung dân chủ cần được hiểu đầy đủ, đúng bản chất, không máy móc tách rời hai yếu tố dân chủ và tập trung. Trong tập trung đúng đắn phải có dân chủ, và trong dân chủ đúng đắn phải hướng tới tập trung. Dân chủ mà không đi đến thống nhất có thể dẫn đến phân tán, tùy tiện, vô tổ chức; ngược lại, tập trung mà không dựa trên dân chủ có thể dẫn đến quan liêu, độc đoán, chuyên quyền.

Từ lý luận và thực tiễn được trình bày trong tài liệu, điều kiện tiên quyết để thực hiện tốt nguyên tắc tập trung dân chủ là tổ chức đảng phải thực sự trong sạch, vững mạnh; việc đánh giá, phân loại cán bộ, đảng viên phải thực chất; đội ngũ đảng viên hoàn thành tốt nhiệm vụ phải chiếm đa số. Khi đó, việc thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổ chức mới bảo đảm tính chính xác, lành mạnh và độ tin cậy.

Trong điều kiện Đảng lãnh đạo công cuộc đổi mới, kinh tế thị trường, hội nhập và giao lưu quốc tế ngày càng sâu rộng, thông tin ngày càng nhanh và đa chiều, việc phát huy dân chủ trong Đảng càng có ý nghĩa quan trọng. Cùng với đó, cần chủ động đấu tranh với những quan điểm xuyên tạc, phủ nhận nguyên tắc tập trung dân chủ; giữ vững kỷ luật, kỷ cương và xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh.

5. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ

Thứ nhất, nhận thức đúng và thực hiện thống nhất mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ và tập trung. Phát huy dân chủ phải đi đôi với tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo tập trung; tránh tuyệt đối hóa dân chủ dẫn đến vô tổ chức, xem thường kỷ cương, đồng thời tránh tuyệt đối hóa tập trung dẫn đến quan liêu, độc đoán, chuyên quyền.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện, cụ thể hóa và quy chế hóa nguyên tắc tập trung dân chủ trong từng lĩnh vực công tác xây dựng Đảng; bảo đảm thực hiện đầy đủ quyền của đảng viên, nhất là quyền thảo luận, chất vấn, phê bình, được cung cấp thông tin và bảo lưu ý kiến. Đồng thời, mọi tổ chức đảng và đảng viên phải nghiêm túc chấp hành chỉ thị, nghị quyết của Đảng.

Thứ ba, thực hiện nghiêm chế độ tập thể lãnh đạo gắn với cá nhân phụ trách. Cần cụ thể hóa trách nhiệm của tập thể và cá nhân bằng quy chế, quy định phù hợp; đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý có phẩm chất, năng lực, uy tín, bản lĩnh chính trị, tinh thần đổi mới, sáng tạo và trách nhiệm vì lợi ích chung.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ; chủ động nắm tình hình, dự báo sớm dấu hiệu sai lầm, khuyết điểm của tổ chức đảng và đảng viên, không để vi phạm nhỏ phát triển thành vi phạm lớn, vi phạm của cá nhân trở thành vi phạm của tổ chức. Khi phát hiện vi phạm phải xử lý nghiêm minh, đồng thời kiên quyết phòng, chống suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm và các biểu hiện tự diễn biến, tự chuyển hóa ngay từ cơ sở, chi bộ.

6. Kết luận

Thực hiện tốt nguyên tắc tập trung dân chủ là yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với việc củng cố đoàn kết, thống nhất trong Đảng, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức đảng. Tập trung dân chủ chỉ thực sự phát huy giá trị khi dân chủ được mở rộng trên nền tảng kỷ luật, kỷ cương và khi sự tập trung được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền tham gia, thảo luận, đóng góp ý kiến của cán bộ, đảng viên.

Trong tình hình mới, mỗi tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, cần nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình trong thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ; gắn dân chủ với kỷ luật, tập thể lãnh đạo với cá nhân phụ trách, tự phê bình và phê bình với xây dựng đoàn kết nội bộ, kiểm tra giám sát với phòng ngừa và xử lý vi phạm. Qua đó góp phần xây dựng Đảng thực sự trong sạch, vững mạnh, thống nhất về ý chí và hành động, thực hiện tốt vai trò lãnh đạo sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa./.